ਭਾਰਤ ਨੇ AN-32 ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਲਈ 60 ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਾਸਤੇ ₹1 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਦਾ ਟੈਂਡਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ
ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਲਗਭਗ ₹1 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਾਲੇ 60 ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ RFP ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਰਹੇ AN-32 ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਟਾਟਾ-Lockheed, ਮਹਿੰਦਰਾ-Embraer ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੋਈ HAL-ਰੂਸ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਕ-ਇਨ-ਇੰਡੀਆ ਦੌੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
Senapathi Desk
Staff reports & analysis
Published
3 min read
ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦਾ ਬੋਝ AN-32 ਜਿੰਨਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੋ ਇੰਜਣਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਹਾਜ਼ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅਗਲੀਆਂ ਹਵਾਈ ਪੱਟੀਆਂ ਤੱਕ ਫੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਵੀ ਲਗਭਗ ਓਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। 12 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਇਹ ਚਰਚਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਸਮੇਤ 60 ਨਵੇਂ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ RFP ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ — ਲਗਭਗ ₹1 ਲੱਖ ਕਰੋੜ (ਲਗਭਗ ਦਸ ਅਰਬ ਡਾਲਰ) ਦਾ ਇਹ ਟੈਂਡਰ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਜਹਾਜ਼ ਖਰੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਇਸ ਟੈਂਡਰ ਨੂੰ ਖਾਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ RFP ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਹੈ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਟਾ ਗਰੁੱਪ, ਮਹਿੰਦਰਾ, ਅਡਾਨੀ ਡਿਫੈਂਸ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਏਅਰੋਨੌਟਿਕਸ ਲਿਮਟਿਡ (HAL) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਬੋਲੀਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਉਪਕਰਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ, ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਓਵਰਹਾਲਿੰਗ (MRO) ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਾਈਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਤਰਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਹਾਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਧਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਹਾਜ਼ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਹ ਲੋੜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ 18 ਤੋਂ 30 ਟਨ ਵਜ਼ਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਰਹੇ AN-32 ਬੇੜੇ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ IL-76 ਭਾਰੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਟੈਂਡਰ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਗਭਗ 20 ਫੀਸਦੀ ਜਹਾਜ਼ ਤੁਰੰਤ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਯੋਗ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਗੇ, ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਵੰਡ ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਕੁਐਡਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਮਿਲ ਸਕਣ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਈਨ ਪੂਰੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਹੀਂ ਫੜ ਲੈਂਦੀ — ਇਹ ਸਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਡਿਲੀਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਟਾਟਾ ਗਰੁੱਪ ਨੇ C-130J ਟੈਕਟੀਕਲ ਏਅਰਲਿਫਟਰ ਲਈ Lockheed Martin ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ ਹੈ। ਮਹਿੰਦਰਾ ਡਿਫੈਂਸ ਨੇ Embraer ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ C-390 ਜੈੱਟ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਲਈ ਭਾਈਵਾਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਤੇ HAL ਨੇ ਰੂਸ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਉਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਠੱਪ ਪਏ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਕਦੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੋਣ ਸਿਰਫ਼ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ: ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਈਵਾਲੀ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀਅਨ ਭਾਈਵਾਲੀ, ਜਾਂ ਸੋਵੀਅਤ ਦੌਰ ਦੀ ਉਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਖ਼ੁਦ AN-32 ਅਤੇ IL-76 ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਹੁਣ ਇੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਮਿਆਨੀ ਏਅਰਲਿਫਟ ਸਮਰੱਥਾ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਅਹਿਮ ਕੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਚੌਕੀਆਂ ਤੱਕ ਜਵਾਨਾਂ, ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਰਾਹਤ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਬਦਲਵੇਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਪੱਟੀ ‘ਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਈ ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਘੜੀ ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 12 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ; ਇਸ ਟੈਂਡਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕੋ ਝਟਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਖਰੀਦ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਤ ਇਸ ਦਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਜੋ 60 ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੇਤੂ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਈਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਈਵਾਲ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਸਲ ਨਿਰਮਾਣ ਤਕਨੀਕ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਾਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਲਈ, ਜਿੱਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਫੌਜੀ ਜਹਾਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। HAL ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਸੇ ਇਨਾਮ ‘ਤੇ ਅੱਖ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨਿੱਜੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਫੌਜੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਫਿਲਹਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੋਲੀਆਂ ਆਉਣੀਆਂ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਖਰੀਦ ਦਾ ਟੈਂਡਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮਝੌਤੇ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿਗੁਲ ਵੱਜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਜਹਾਜ਼ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਏਅਰਲਿਫਟ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ।
Sources
- 1. India issues Rs 1 lakh crore tender for 60 multirole transport aircraft — aninews.in
- 2. India invites bids for 60 new military transport aircraft — tribuneindia.com
- 3. India seeks 60 transport aircraft for IAF in $10 billion deal — theprint.in
- 4. Rs 1 lakh crore MTA race begins with Tata, Mahindra, HAL in fray — bharatshakti.in
Senapathi Desk
Staff reports & analysis
The Senapathi Report news desk. Original reporting and analysis synthesised from multiple corroborated sources — defence procurement, service developments and regional security, filed as it happens.
