વધુ બે Sea Guardian: ₹1,943 કરોડના ભાડાપટ્ટાથી Predator ડ્રોન આવે ત્યાં સુધી નૌકાદળને નવી આંખો મળી

રક્ષા મંત્રાલયે 17 ઑગસ્ટે ભારતીય નૌકાદળ માટે વધુ બે MQ-9B Sea Guardian HALE ડ્રોન ભાડે લેવા માટે General Atomics Aeronautical Systems સાથે એક કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા — આશરે ₹1,943 કરોડના મૂલ્યની 30 મહિનાની આ ‘લીઝ એન્ડ ઓપરેટ’ વ્યવસ્થા પર નવી દિલ્હીના કર્તવ્ય ભવન-2 ખાતે એડિશનલ સેક્રેટરી અને ડિરેક્ટર જનરલ (એક્વિઝિશન) એ. અનબરસુની ઉપસ્થિતિમાં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.

મંત્રાલયનો જણાવેલો ઉદ્દેશ્ય જાણીતો છે: દરિયાઈ ક્ષેત્રના વિશાળ વિસ્તારો પર સતત ISR જાળવી રાખવું, જેનાથી સમગ્ર હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં થતી ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવા અને ઝડપી પ્રતિક્રિયા આપવાની નૌકાદળની ક્ષમતા મજબૂત બનશે. Sea Guardian ખાસ આ કામ માટે જ બનાવવામાં આવ્યું છે — તે Predator-B પરિવારનું એક નિઃશસ્ત્ર દરિયાઈ વેરિઅન્ટ છે જે લગભગ 40 કલાક સુધી હવામાં રહી શકે છે, અને જ્યાં કોઈ માનવસંચાલિત વિમાન આટલો લાંબો સમય નજર રાખી શકતું નથી તેવા દરિયાઈ માર્ગો પર ઉડાન ભરીને તેના બેઝ પર રીઅલ-ટાઇમ તસવીરો અને સેન્સર ડેટા મોકલતું રહે છે.

મંજૂરીથી કરાર સુધી માત્ર આઠ મહિનાથી ઓછા સમયમાં

આ હસ્તાક્ષર ડિફેન્સ એક્વિઝિશન કાઉન્સિલ દ્વારા 29 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ લેવાયેલા નિર્ણયને અમલમાં મૂકે છે, જ્યારે તેણે મોટી ખરીદી યોજનાના ભાગરૂપે બે વધારાના Sea Guardian ભાડે લેવાની મંજૂરી આપી હતી. મંજૂરી મળ્યાના આઠ મહિનામાં કરાર પર હસ્તાક્ષર થવા એ ભારતીય ખરીદીના ધોરણો મુજબ ખૂબ જ ઝડપી પ્રક્રિયા છે — અને તેનું કારણ એ છે કે આ બીજી વખત બની રહ્યું છે. નૌકાદળ વર્ષ 2020ના અંતથી ભાડે લીધેલા બે Sea Guardianનું સંચાલન કરી રહ્યું છે, જે વ્યવસ્થાને વારંવાર લંબાવવામાં આવી છે અને સૌથી કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં પણ તેની ચકાસણી થઈ છે: સપ્ટેમ્બર 2024માં બંગાળની ખાડીમાં તેમાંથી એક વિમાન દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું હતું, અને General Atomics દ્વારા લીઝની શરતો મુજબ તેને બદલી આપવામાં આવ્યું હતું. આ મૉડલ સફળ રહ્યું છે, માળખાકીય સુવિધાઓ અને ક્રૂ પહેલેથી જ ઉપલબ્ધ છે, તેથી કાફલાની સંખ્યા બમણી કરવી એ કોઈ પ્રયોગ નહીં પણ એક વહીવટી પ્રક્રિયા માત્ર છે.

આના આર્થિક પાસાને સ્પષ્ટપણે સમજવું જરૂરી છે. 30 મહિના માટે ₹1,943 કરોડનો અર્થ એ થાય છે કે વિમાન દીઠ દર મહિને આશરે ₹32 કરોડનો ખર્ચ થશે — આ આંકડામાં માત્ર વિમાન જ નહીં, પરંતુ કરારમાં સામેલ ઓપરેટિંગ સપોર્ટનો ખર્ચ પણ જોડાયેલો છે. આ બિલકુલ સસ્તું નથી. પરંતુ જ્યારે નૌકાદળને અત્યારે જ સર્વેલન્સ કલાકોની જરૂર હોય અને તેણે ખરીદેલા વિમાનો મળવામાં હજી વર્ષો બાકી હોય, ત્યારે આટલી કિંમત ચૂકવવી પડે છે.

Predator કાફલા સુધી પહોંચવાનો સેતુ

કારણ કે આ લીઝ વાસ્તવમાં એક સેતુ સમાન છે. ઑક્ટોબર 2024માં, ભારતે અમેરિકી સરકાર સાથે તેના પોતાના 31 MQ-9B વિમાનો માટે આશરે $4 અબજનો FMS કરાર કર્યો હતો — જેમાં નૌકાદળ માટે 15 Sea Guardian અને આર્મી તથા વાયુસેના માટે આઠ-આઠ Sky Guardian સામેલ છે, જે હથિયારોથી સજ્જ એવા રૂપરેખાંકનમાં છે જે અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશો વાપરે છે. તેની ડિલિવરી 2028થી શરૂ થઈને ચાર વર્ષ સુધી ચાલવાની ધારણા છે, જેમાં General Atomics ભારતમાં MRO સુવિધાઓ સ્થાપવા માટે પણ પ્રતિબદ્ધ છે.

જો આ બંને સમયમર્યાદાઓની સરખામણી કરવામાં આવે તો આ લીઝનું આયોજન સ્પષ્ટ થઈ જાય છે. અત્યારથી શરૂ થતો 30 મહિનાનો સમયગાળો 2029ની શરૂઆતમાં પૂરો થશે — બરાબર તે જ સમયે જ્યારે ખરીદેલા પ્રથમ વિમાનો ભારતીય બેઝ પર પહોંચવાના હશે. નૌકાદળ આ વચગાળાના સમય માટે ક્ષમતા ભાડે લઈ રહ્યું છે, જે 2020ની ડિફેન્સ એક્વિઝિશન પ્રોસિજર દ્વારા આવી જ પરિસ્થિતિઓ માટે તૈયાર કરાયેલી જોગવાઈનો ઉપયોગ કરે છે.

આ જરૂરિયાત પાછળનું મુખ્ય કારણ ખુદ હિંદ મહાસાગર છે. ચીની નૌકાદળની તૈનાતી, સર્વે જહાજો અને આ ક્ષેત્રના મુખ્ય દરિયાઈ ચોકપોઇન્ટ્સ પર સતત રહેતા વ્યાપારી ટ્રાફિકને કારણે સતત દરિયાઈ દેખરેખ રાખવી એ નૌકાદળની સૌથી મોટી જરૂરિયાત બની ગઈ છે — રોજેરોજ સર્વેલન્સ કલાકો વપરાય છે, અને ઉપગ્રહો તથા P-8I વિમાનોની ઉડાનો સતત બધું કવર કરી શકતી નથી. ભાડે લેવાયેલા ચાર Sea Guardian લાંબી ઉડાનો ભરીને ઉપગ્રહ કવરેજ અને માનવસંચાલિત પેટ્રોલિંગ વચ્ચે રહેલી ખામીને પૂરી કરે છે.

હવે શું જોવાનું રહેશે: આ બે નવા વિમાનો કેટલી ઝડપથી આવે છે અને ક્યાંથી સંચાલન કરશે; 2028માં પ્રથમ સશસ્ત્ર MQ-9B ની ડિલિવરી નજીક આવતાં ભાડે લીધેલા કાફલાની ઉડાન પેટર્નમાં ફેરફાર થાય છે કે કેમ; અને દેશમાં MRO સુવિધાઓ પર થતી પ્રગતિ, જે નક્કી કરશે કે ભારત આખરે આ કાફલાના રખરખાવ પર કેટલું નિયંત્રણ રાખશે. આ લીઝ એક કામચલાઉ વ્યવસ્થા છે; પરંતુ આ કાર્યક્રમની ખરી કસોટી એ હશે કે આ વ્યવસ્થા સમાપ્ત થાય ત્યારે કઈ સ્થાયી ક્ષમતા ઊભી થાય છે.